نویسنده: سیامک قلیزاده
دین اسلام در سرزمینی نزول کرد که در آن انواع خرافات و بت پرستی ها و بدعت ها رایج بود، سرزمین حجاز با حضور بادیه نشینان اکثریت و شهرنشینان اقلیت میزبان محمد امین (ص)، رسول خدا شد.
سرزمینی که در آن قبایل مختلف برای بقا یکدیگر را مورد حجوم و غارت قرار می دادند. اما این سرزمین با دعوت رسول خدا، رنگ و بویی دیگر به خود گرفت و در طول 12 قرن توانست به بزرگترین امپراتوری منطقه با فرهنگی غنی، اقتصادی قدرتمند و سیاستی مستبدانه، به جز دوران پیامبر اکرم (ص) و خلفای راشدین، تبدیل شود.
هر چند که کمیت و کیفیت حکومت ها در این سرزمین که نام امت را یدک می کشید، دست خوش تغییرات می شد، اما ماهیت سیاسی و اقتصادی و فرهنگی آن در اکثر دوره ها همانند و بیشتر اوقات در آن پیشرفت های چشمگیری نیز دیده می شد.
دین اسلام از همان دوران خلفای راشدین در دو قرن اول خود توانست فتوحاتی را در بیزانس و بخش آسیایی آن و سایر نقاط کسب کند. از این فتوحات می توان به فتح انطاکیه در 636 م./15 هـ.، شام 640 م./20 هـ.، در افریقا مصر 641 م./ 21 هـ.، مراکش، الجزیره و تونس 801 م./ 185 هـ. و در اروپا به اسپانیا (711م./930هـ) و سیسیل (831م./902هـ) اشاره داشت. هرچند پس از این فتوحات حملاتی به قسطنطنیه، پایتخت بیزانس، در زمان معاویه و هم چنین حملاتی نیز به اروپای مرکزی همچون فرانسه و ایتالیا بعد از فتح اندلس صورت گرفت، اما در کل نتیجه ای در بر نداشتند.
«مارسل بوازر» در کتاب «انسان دوستی در اسلام» درباره ذهنیت مسیحیان و بیزانسی ها از لشکرکشی اعراب می نویسد: «بیزانس از ابتدا، سپاهیان عرب را به منزله نیروی شر در نظر مجسم می کرد و استیلای آنان را غضب خداوند بر مسیحیان گناهکار به شمار می آورد. مسیحیان، در این استیلا، تنبیهی خدایی یا توطئه ای یهودی را تصور کردند».
فتوحات مسلمین در سرزمینهای مسیحی منافع و موقعیت اشراف، سلاطین و پاپ ها را به خطر انداخته بود و همچنین تبلیغات وسیع آنان علیه مسلمین، در تشدید و توسه جو خصمانه توام با بیم و تنفر آنان با مسلمان موثر بود؛ البته با توجه به شدت عقب ماندگی و اختلافات داخلی مسیحیان در اروپا و سلطه فئودالیته و ظلم اشراف، سلاطین و زعمای کلیسا بر مردم و جهل و خرافه گرایی، زمینه ورود فرهنگ و تمدن اسلامی را به اروپا فراهم کرد.
در اواخر قرن 11 میلادی (5 هجری)، طوایف مسیحی با هدف های گوناگون در حالی به سمت سوریه و فلسطین هجوم آوردند که جهان اسلام در نا بسامانی و هرج و مرج شدید سیاسی-اجتماعی به سر می برد. همچنین با توجه به ضعف و زوال خلافت بغداد و درگیری دو دولت سلجوقیان و فطمیان، به ویژه در منطقه سوریه و فلسطین و عصیان حکام بلاد به خصوص شورش اسماعیلیان، این نابسامانی و هرج و مرج، بیش از پیش افزایش یافت. اختلافات و نابسامانی های مذهبی – سیاسی مسیحیان و امپراتوری روم شرقی (بیزانس) با مسیحیان اروپای غربی و نیز مشاجرات عقیدتی شدید آنان و کلیسای یونان با روم، منجر به انفصال قطعی مسیحیت شرقی و غربی در سال 1054 میلادی شد.
اما بحران های اجتماعی – اقتصادی و فساد در دستگاه کلیسا و در روابط آن با سلاطین، اشراف و فئودال ها و تجار و نیز پیشتازی ترکان سلجوقی در قلمرو بیزانس و بخش آسیایی آن و فتح انطاکیه به دست آنها (1085 و 1086 میلادی) و حتی تهدید قسطنطنیه و عوامل دیگر ایجاب می کرد تا دستگاه فئودالی کلیسای روم و اشراف و فئودالها، تجار و حکام اروپایی در مجموعه ای از انگیزه ها و اهداف مذهبی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و برای خروج از این بحران ها که موجودیت امپراتوری های مسیحی نشین شرقی و غربی را به خطر انداخته بود و خلاصه برای نجات غرب و اروپا به ایجاد پیوند دوباره میان دو بخش شرقی و غربی جهان مسیحیت روی آوردند.
پاپ اوربان دوم، تقاضای امپراتوری بیزانس را برای رفع خطر ترکها مغتنم شمرد و در پیوند با اسراف و حکام و تجار اروپایی، گروه های مختلف مسیحی و متعصب اروپا را از کشورهایی چون فرانسه و آلمان با فتوای جهاد با کافران یعنی مسلمانان به سمت انطاکیه و بیت المقدس سرازیر کرد. بدین ترتیب، آنها جنگهای صلیبی طولانی دویست ساله – از اواخر قرن 11 الی اواخر قرن 13 میلادی – را آغاز کردند.
ویل دورانت در کتاب تاریخ تمدن یه علت را برای جنگ های صلیبی را بر شمرد:
1- پیشتازی ترکان سلجوقی؛
2- تضعیف شدید امپراتوری بیزانس؛
3- حس جاه طلبی شهرهای ایتالیایی که می خواستند دامنه قدرت تجاری خود را افزایش دهند. جنگ های صلیبی معجونی از مسیحیت، فئودالیسم، شوالیه گری و امپریالیسم بود.
از نظر مذهبی و اجتماعی بحران در اروپا، با خساراتی که در جنگ های صلیبی بر اروپاییان شرقی وارد شده بود، بالا گرفت و اختلافات میان مسیحیان شرقی و غربی گسترش و کلیسا در موقعیت شکننده ای قرار گرفت. ویل دورانت در جایی دیگر از کتاب تاریخ تمدن می گوید: « تمدن اسلامی عملا نشان داده بود که از نظر آراستگی، آسایش، فرهنگ و جنگ به مراتب بر تمدن مسیحی برتری دارد.
جهد بلیغ پاپ ها در راه استقرار صلح در اروپا به وسیله ایجاد هدف مشترک، بر اثر امیال ناسیونالیسم و جهادهای خود پاپ ها علیه امپراتوران بی اثر شده بود.»
یکی دیگر از آثار مهم این جنگ ها تضعیف معتقدات مذهبی مسیحیان طی قرون 13 و 14 میلادی بود؛ اعتقاداتی که بر اساس آنها، وعده های پیروزی قطعی به مسیحیان داده شده بود.
همچنین با توجه به کیفیت جنگ های صلیبی که علاوه بر نظامیان، روحانیان مسیحی و توده های مردم از اقشار مختلف به طور دسته جمعی و به شکل مهاجرت وارد سرزمین های اسلامی شده بودند و بر اثر آن برخورد و تماس ایجاد شده، زمینه بیداری اروپا و غرب، به ویژه از طریق اسپانیا و سیسیل فراهم شد.
سرزمینی که در آن قبایل مختلف برای بقا یکدیگر را مورد حجوم و غارت قرار می دادند. اما این سرزمین با دعوت رسول خدا، رنگ و بویی دیگر به خود گرفت و در طول 12 قرن توانست به بزرگترین امپراتوری منطقه با فرهنگی غنی، اقتصادی قدرتمند و سیاستی مستبدانه، به جز دوران پیامبر اکرم (ص) و خلفای راشدین، تبدیل شود.
هر چند که کمیت و کیفیت حکومت ها در این سرزمین که نام امت را یدک می کشید، دست خوش تغییرات می شد، اما ماهیت سیاسی و اقتصادی و فرهنگی آن در اکثر دوره ها همانند و بیشتر اوقات در آن پیشرفت های چشمگیری نیز دیده می شد.
دین اسلام از همان دوران خلفای راشدین در دو قرن اول خود توانست فتوحاتی را در بیزانس و بخش آسیایی آن و سایر نقاط کسب کند. از این فتوحات می توان به فتح انطاکیه در 636 م./15 هـ.، شام 640 م./20 هـ.، در افریقا مصر 641 م./ 21 هـ.، مراکش، الجزیره و تونس 801 م./ 185 هـ. و در اروپا به اسپانیا (711م./930هـ) و سیسیل (831م./902هـ) اشاره داشت. هرچند پس از این فتوحات حملاتی به قسطنطنیه، پایتخت بیزانس، در زمان معاویه و هم چنین حملاتی نیز به اروپای مرکزی همچون فرانسه و ایتالیا بعد از فتح اندلس صورت گرفت، اما در کل نتیجه ای در بر نداشتند.
«مارسل بوازر» در کتاب «انسان دوستی در اسلام» درباره ذهنیت مسیحیان و بیزانسی ها از لشکرکشی اعراب می نویسد: «بیزانس از ابتدا، سپاهیان عرب را به منزله نیروی شر در نظر مجسم می کرد و استیلای آنان را غضب خداوند بر مسیحیان گناهکار به شمار می آورد. مسیحیان، در این استیلا، تنبیهی خدایی یا توطئه ای یهودی را تصور کردند».
فتوحات مسلمین در سرزمینهای مسیحی منافع و موقعیت اشراف، سلاطین و پاپ ها را به خطر انداخته بود و همچنین تبلیغات وسیع آنان علیه مسلمین، در تشدید و توسه جو خصمانه توام با بیم و تنفر آنان با مسلمان موثر بود؛ البته با توجه به شدت عقب ماندگی و اختلافات داخلی مسیحیان در اروپا و سلطه فئودالیته و ظلم اشراف، سلاطین و زعمای کلیسا بر مردم و جهل و خرافه گرایی، زمینه ورود فرهنگ و تمدن اسلامی را به اروپا فراهم کرد.
در اواخر قرن 11 میلادی (5 هجری)، طوایف مسیحی با هدف های گوناگون در حالی به سمت سوریه و فلسطین هجوم آوردند که جهان اسلام در نا بسامانی و هرج و مرج شدید سیاسی-اجتماعی به سر می برد. همچنین با توجه به ضعف و زوال خلافت بغداد و درگیری دو دولت سلجوقیان و فطمیان، به ویژه در منطقه سوریه و فلسطین و عصیان حکام بلاد به خصوص شورش اسماعیلیان، این نابسامانی و هرج و مرج، بیش از پیش افزایش یافت. اختلافات و نابسامانی های مذهبی – سیاسی مسیحیان و امپراتوری روم شرقی (بیزانس) با مسیحیان اروپای غربی و نیز مشاجرات عقیدتی شدید آنان و کلیسای یونان با روم، منجر به انفصال قطعی مسیحیت شرقی و غربی در سال 1054 میلادی شد.
اما بحران های اجتماعی – اقتصادی و فساد در دستگاه کلیسا و در روابط آن با سلاطین، اشراف و فئودال ها و تجار و نیز پیشتازی ترکان سلجوقی در قلمرو بیزانس و بخش آسیایی آن و فتح انطاکیه به دست آنها (1085 و 1086 میلادی) و حتی تهدید قسطنطنیه و عوامل دیگر ایجاب می کرد تا دستگاه فئودالی کلیسای روم و اشراف و فئودالها، تجار و حکام اروپایی در مجموعه ای از انگیزه ها و اهداف مذهبی، اقتصادی، اجتماعی و سیاسی و برای خروج از این بحران ها که موجودیت امپراتوری های مسیحی نشین شرقی و غربی را به خطر انداخته بود و خلاصه برای نجات غرب و اروپا به ایجاد پیوند دوباره میان دو بخش شرقی و غربی جهان مسیحیت روی آوردند.
پاپ اوربان دوم، تقاضای امپراتوری بیزانس را برای رفع خطر ترکها مغتنم شمرد و در پیوند با اسراف و حکام و تجار اروپایی، گروه های مختلف مسیحی و متعصب اروپا را از کشورهایی چون فرانسه و آلمان با فتوای جهاد با کافران یعنی مسلمانان به سمت انطاکیه و بیت المقدس سرازیر کرد. بدین ترتیب، آنها جنگهای صلیبی طولانی دویست ساله – از اواخر قرن 11 الی اواخر قرن 13 میلادی – را آغاز کردند.
ویل دورانت در کتاب تاریخ تمدن یه علت را برای جنگ های صلیبی را بر شمرد:
1- پیشتازی ترکان سلجوقی؛
2- تضعیف شدید امپراتوری بیزانس؛
3- حس جاه طلبی شهرهای ایتالیایی که می خواستند دامنه قدرت تجاری خود را افزایش دهند. جنگ های صلیبی معجونی از مسیحیت، فئودالیسم، شوالیه گری و امپریالیسم بود.
از نظر مذهبی و اجتماعی بحران در اروپا، با خساراتی که در جنگ های صلیبی بر اروپاییان شرقی وارد شده بود، بالا گرفت و اختلافات میان مسیحیان شرقی و غربی گسترش و کلیسا در موقعیت شکننده ای قرار گرفت. ویل دورانت در جایی دیگر از کتاب تاریخ تمدن می گوید: « تمدن اسلامی عملا نشان داده بود که از نظر آراستگی، آسایش، فرهنگ و جنگ به مراتب بر تمدن مسیحی برتری دارد.
جهد بلیغ پاپ ها در راه استقرار صلح در اروپا به وسیله ایجاد هدف مشترک، بر اثر امیال ناسیونالیسم و جهادهای خود پاپ ها علیه امپراتوران بی اثر شده بود.»
یکی دیگر از آثار مهم این جنگ ها تضعیف معتقدات مذهبی مسیحیان طی قرون 13 و 14 میلادی بود؛ اعتقاداتی که بر اساس آنها، وعده های پیروزی قطعی به مسیحیان داده شده بود.
همچنین با توجه به کیفیت جنگ های صلیبی که علاوه بر نظامیان، روحانیان مسیحی و توده های مردم از اقشار مختلف به طور دسته جمعی و به شکل مهاجرت وارد سرزمین های اسلامی شده بودند و بر اثر آن برخورد و تماس ایجاد شده، زمینه بیداری اروپا و غرب، به ویژه از طریق اسپانیا و سیسیل فراهم شد.
